ERROR: integer out of range Historia - Orzysz.pl
Dziś jest
PL EN DE UK LT

Historia - Orzysz.pl

Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

Orzysz.pl » Historia
reklama
PŁYNIEMY ŚRODKIEM JEZIORA, A BRZEGIEM BIEGNIE HISTORIA

Historia

PŁYNIEMY ŚRODKIEM JEZIORA, A BRZEGIEM BIEGNIE HISTORIA

            Miasto i gmina Orzysz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, w sezonie letnim chętnie odwiedzane są przez turystów z całej Polski. Przyciągają ich tu olbrzymie kompleksy lasów tej ziemi oraz urocze szeroko rozlane wody jezior mazurskich. Oszałamiająca jest również cisza i rzadko spotykana pustka ustroni, które relaksują niedzielnych spacerowiczów czy też miejscowych i okolicznych wędkarzy.
        ...A przecież i miasto i gmina intrygują także swoją bogatą przeszłością... Poniższym szkicem z dziejów Orzysza otwieramy nowy cykl, który stanowić będą artykuły poświęcone historii i osobliwościom poszczególnych miejscowości należących do gminy Orzysz. Co prawda naszym wiodącym zadaniem jest przekazywanie Państwu informacji dotyczących bieżących problemów i wydarzeń, aczkolwiek mamy nadzieję wzbudzić Państwa zainteresowanie także bliższą i dalszą przeszłością. Zaś amatorów historii Orzysza i jego okolic, być może usatysfakcjonować zdobytymi przez nas, dostępnymi informacjami.
            Początek miasta - zwanego też niegdyś Orzeszem, Rozyszem czy też Ąrysem - sięga pierwszej polowy XV wieku. Orzysz powstał ze wsi założonej przy starym szlaku handlowym, będącym jedynym przejściem wśród lasów, jezior i bagien. Przed założeniem wsi prawdopodobnie w tym miejscu stała karczma leśna, wymieniona w rachunkach komturii w Rynie. Zajazd ów najpewniej też stał się zaczątkiem osiedla, które 2 marca 1443 roku otrzymało przywilej lokacyjny od wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausena. Była to pierwsza wieś czynszowa na prawie chełmińskim w północnej części dzisiejszego powiatu piskiego, której obszar obejmował 44 włóki (l włóka = 16,8 ha). Zakładając wieś czynszową Zakon wyznaczał zasadźcę - sołtysa, którego obowiązkiem było zasiedlenie nadanego mu obszaru ziemi. W przypadku Orzysza był nim Wawrzyniec Polak, (Lorenz Pole), któremu przyznano 4 włóki sołeckie, a ponadto 10 włók na prawie magdeburskim w Sumkach. Za ziemie otrzymane w sąsiedztwie Orzysza Wawrzyniec zobowiązał się do służby wojskowej pod znakami Zakonu. Nowa wieś płacąca daniny otrzymała nazwę Neudorf (dosł. Nowa Wieś). Nazwa ta jednak nie przyjęła się, a w dokumentach krzyżackich już w początku XVI wieku występuje jako Aris, później Arys i ta nazwa urzędowa przetrwała do 1945 roku.
            Wieś rozbudowując się wzdłuż drogi przybrała kształt ulicówki (typowy dla wsi czynszowych). Dzisiejszy układ przestrzenny miasta jest wyraźnym rozwinięciem tej pierwotnej formy osiedla wiejskiego. Ze względu na dogodne położenie na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych Neudorf szybko stała się ludną i dużą wsią. Odbywało się w niej wiele stałych jarmarków i targów. W pobliżu wsi komtur ryński założył majątek zakonny. Powstała tam kuźnia, przystań i młyn, który przetrwał do 1861 roku.
Przywilej lokacyjny nie przewidywał ziemi na wyposażenie kościoła, ale już w 1530 roku istniała we wsi kaplica. O kościele katolickim we wsi wspomina się wówczas, jako kościele filialnym parafii w Okartowie (Eckersberg). Jednakże już od 1544 roku był Orzysz siedzibą parafii, której pierwszym proboszczem był ksiądz Maciej. We wsi istniała szkoła parafialna założona zapewne wkrótce po reformacji. Poziom jej musiał być wysoki, bowiem w latach 1610 - 1640 dziesięciu jej uczniów uczęszczało do szkoły partykularnej w Ełku, a za panowania Fryderyka Wilhelma I (1713 - 1740) osiemnastu absolwentów szkoły w Orzyszu studiowało na uniwersytecie w Królewcu (Königsberg).
            W wieku XVI Orzysz otrzymał przywilej stałych targów i dorocznych jarmarków. Wówczas to zaczęło rozwijać się tutaj rzemiosło Do rozwoju wsi przyczynił się w znacznym stopniu Kryspin Blumenstein - Kwiatkowski, urzędnik książęcy w majątku orzyskim w latach 1565 - 1574, który zbudował tu owczarnię, cegielnię i młyny. W XVII wieku wieś zasłynęła z targów lnem i płótnem lnianym, a w następnym stuleciu otrzymała prawa miejskie.
            W roku 1725 słyszy się o wsi zwanej Arys, że pruski radca do spraw wojskowych i dóbr królewskich Cürger złożył w izbie do spraw dóbr królewskich i wojny w Królewcu propozycję, by w interesie majestatu królewskiego nadać wsi charakter miasta i wprowadzić akcyzę. Król Fryderyk Wilhelm zaaprobował relację radcy Cürgera, wydając l marca 1725 roku bezpośredni rozkaz nakazujący nadanie wsi praw miejskich i wprowadzenie akcyzy. Orzysz zaliczony został wówczas do miast trzeciej kategorii. Zdaje się jednak, że odpowiednia zmiana konstytucji Orzysza nastąpiła dopiero później. Akta donoszą, że magistrat został wybrany w roku 1727 i że wkrótce został wprowadzony przez naczelnika powiatu Rhein (pod względem prawno - administracyjnym Orzysz należał wtedy do obwodu urzędowego Rhei - Ryn), von Follera. Pierwsza rada miasta składała się z burmistrza, którym był Marin Pohl, sześciu radnych i trzech zastępców. Miasto otrzymało herb przedstawiający orła trzymającego w szponach róg obfitości. W rogu skrzyżowane są berło i szpada. Wkrótce po otrzymaniu praw miejskich Orzysz stał się siedzibą sądu ziemskiego. Rozpatrywał on wyłącznie sprawy bartne. W XVII wieku utworzono tu urząd sprawiedliwości. Przez długi czas ludność miasta trudniła się uprawą roli, rzemiosłem, handlem i rybołówstwem.
            Rozwój miastu przyniosło ulokowanie tu w 1753 roku garnizonu wojskowego. W 1890 roku założono natomiast pod miastem poligon, na terenach zakupionych od wsi Wierzbiny i Szwejkówko oraz lasów Grądówka i Drygalskich.
Kryzys gospodarczy z pierwszej połowy XIX wieku odbił się bardzo poważnie na Orzyszu, w latach sześćdziesiątych tego wieku był on miastem biednym, nie posiadającym żadnego majątku.
            W dalszych dziesiątkach XIX wieku sytuacja zaczęła się polepszać. Miasto otrzymało wówczas połączenia drogowe, następnie kolejowe: w roku 1905 z Piszem, w 1908 roku z Giżyckiem (zniszczone podczas II wojny światowej) i w roku 1911 z Mrągowem i Ełkiem. Szybki rozwój pod koniec XIX wieku zawdzięczał jednak Orzysz rozbudowie poligonu. Istnienie w mieście olbrzymiego garnizonu wojskowego przyczyniło się do rozkwitu handlu i powstania sieci placówek usługowych pracujących na rzecz wojska.
Tuż przed pierwszą wojną światową miasto stało się ośrodkiem turystycznym. Znajdowały się w nim 3 hotele ("Königslicher Hof", "Hotel Treiber" i "Keiserhof"), gospody ("Mühlenberga" i "Studente-nherberge") oraz restauracje i kawiarnie (m.in. Altedeutche Bauernstube, Schuchman). Najczęstszym celem wycieczek (odbywanych łodziami) w owym czasie, była duża wyspa na jeziorze Orzysz. Znajdował się tam, będący własnością gminy dworzec gościnny zwany Buda (Kurhaus Budda) połączony z dużą restauracją i hotelem.
            Klęski nie oszczędzały także Orzysza. Do najgorszych należała straszliwa epidemia dżumy z lat 1709 - 1710. Nikt nie obliczył, ilu mieszkańców padło ofiarą epidemii, gdyż po śmierci pastorów, nauczycieli i kantora, nie było komu prowadzić ksiąg stanu cywilnego. Miasto ucierpiało także od przechodzących tędy w czasie wojny siedmioletniej wojsk (1756 - 1763). Również w czasie pierwszej kampanii napoleońskiej w 1807 roku stacjonowały tu wojska rosyjskie i francuskie. Przez jakiś czas miała w Orzyszu swoją siedzibę francuska jednostka egzekucyjna. W roku 1826 z kolei, wybuchł w miejscowej gorzelni pożar, którego ofiarą padło całe centrum miasta, 76 budynków mieszkalnych, 10 browarów, kościół wraz z plebanią, szkoła, izba chorych, spichrze, szopy i stajnie. W roku zaś 1866 nawiedziła Orzysz cholera. Także pierwsza wojna światowa pozostawiła po sobie zniszczone miasto, a także cmentarz wojenny, na którym pochowano żołnierzy niemieckich i rosyjskich. W czasie drugiej wojny światowej miasto ponownie uległo zniszczeniu i zostało wyludnione.
            Ogólna liczba ludności miasta daje się udokumentować już od roku 1740. W którym to miasto liczyło 640 mieszkańców. Natomiast zapiski z roku 1775 wymieniają tylko pracujących w mieście rzemieślników w liczbie 86. Aczkolwiek późniejsze dane zawarte m.in. w obowiązkowych powszechnych spisach ludności wykazują, iż w latach 1801 -1939 liczba mieszkańców Orzysza wzrosła niemal czterokrotnie (mimo wyludniających klęsk, jak chociażby pożar w wyniku, którego nastąpił spadek liczby ludności z 1226 osób zarejestrowanych w 1821 roku do 900 zarejestrowanych po pożarze). Tak też w roku 1801 Orzysz liczył 918 mieszkańców, w 1846 roku - 1107, w roku 1910 już 2201, a w 1939 roku - 3543. Ponieważ obszar miejski nie mógł pomieścić zwiększającej się liczby ludności, w 1931 roku włączono do miasta wsie Aleksandrowo i Bronakowo (łącznie 439 ha).
            Od początku swego istnienia Orzysz byt skupiskiem polskim. Do 1702 roku odprawiano tu nabożeństwa wyłącznie po polsku. Wprowadzenie języka niemieckiego w szkołach szło bardzo opornie. W roku 1796 urzędnik z Orzysza oskarżył przed królem miejscowego proboszcza i nauczycieli o nie stosowanie się do zarządzeń i prowadzenia nauki w szkole w języku polskim. Superintendent piski wyjaśnił, że tylko dzieci robotników nie uczą się w języku niemieckim. O tym, że w pierwszej według kościelnej statystyki pruskiej w 1834 roku parafia miejska w Orzyszu liczyła 600 Polaków i 502 Niemców (wszystkie osoby znające język niemiecki uważano za Niemców). Według innej relacji w połowie XIX wieku tylko nie więcej niż 100 mieszkańców Orzysza nie znało języka polskiego. Jednakże w świetle dokumentacji, już pod koniec XIX wieku (około 1885 roku) w tutejszej parafii, do której należały okoliczne wsie, było 4050 Polaków i 1000 Niemców.
Autor: A.K.
Drukuj | Wyślij znajomym | 2004-02-17 12:40 | Admin

Pozostałe aktualności


..:::  FOTO GALERIA  :::  VIDEO GALERIA  :::  MAPA SERWISU  :::  ARCHIWUM  :::  KONTAKT Z REDAKCJĄ  :::..
Copyright @ 2004 - 2016 Urząd Miejski w Orzyszu System 4Too      Stronę monitoruje stat24